Saturday, August 11, 2012

του κύκλου του χρόνου: H "Παναγία της Κολώνας" στη Zaragoza (Νuestra Señοra del Pilar)




Μια που πλησιάζει η μεγάλη γιορτή της Παναγίας, εκτός από την Παναγία των Ορθόδοξων (βλ. την ανάρτησή μου για την "Μακελλαριά"  στο http://fiestaperpetua.blogspot.gr/2012/08/15.html), θέλω να παρουσιάσω εδώ συγκριτικά και μια άλλη Παναγία, την  Νuestra Señοra del Pilar των Καθολικών, που λατρεύεται στον ομώνυμο ναό της στη Zaragoza (Σαραγόσα) της Ισπανίας. Την επισκέφθηκα το Μάρτιο του 2007, στο πλαίσιο της πενθήμερης συμμετοχής μου εκ μέρους της Ελλάδας (ΚΕΚ Νομαρχίας Αττικής) σε ένα ευρωπαϊκό πρόγραμμα. Συμμετείχαν σε αυτό πρόσωπα από διαφορετικές χώρες και πόλεις της Ευρώπης διαδραστικά, με χώρα συντονισμού την Πολωνία. Το πρόγραμμα στόχευε στην αλληλογνωριμία ευρωπαϊκών πόλεων μέσα από περιηγήσεις σε αυτές, όμως πάνω σε διαδρομές βασισμένες  στις αναφορές και στις περιγραφές τοπικών ή άλλων λογοτεχνών και εικαστικών καλλιτεχνών (Litterary Routs, URGE). Οι συμμετέχοντες  είχαν την υποχρέωση να γράψουν στο τέλος των περιηγήσεων  έκθεση με τις εντυπώσεις τους, στην Αγγλική, για την επιλεγμένη πόλη όπου συμμετείχε καθένας, συνδυαστικά με τα σχετικά λογοτεχνικά κείμενα ή τις καλλιτεχνικές εικόνες που τους είχαν παραδοθεί. Οι γραπτές αυτές εκθέσεις μαζί με το φωτογραφικό υλικό που τυχόν τράβηξε καθε συμμετέχων, εκδόθηκαν από την πολωνική συμμετοχή σε τόμους,  κατά χώρα (συμμετείχαν οι χώρες: Ελλάδα, Πολωνία, Ρουμανία, Ισπανία, Γαλλία, Ιταλία). Βλέπε και: Eleni Psychogiou, "Saragoza, Spain: The Sity of Νuestra Señοra del Pilar", στο  U.R.M.E. Urban Rememberance and Memory of Europe. Anthology, Muzeul Literaturii Romane, Publishing House, Bucarest 2007, σ. 52-60. 
(Οι φωτογραφίες τραβηγμένες από την γράφουσα).



 Η πολυεθνική περιηγητική ομάδα μας σχεδιάζει  τη διαδρομή της στη ρωμαϊκή Caesaraugusta, πάνω σε ανάγλυφο χάρτη που εκτίθεται στην είσοδό της, στο πεζοδρόμιο  κεντρικού δρόμου της Zaragoza (Μάρτιος 2007)
 
Συμμετείχα στην πολυεθνική 7μελή ομάδα που επισκέφθηκε τη Σαραγόσα της Ισπανίας, πόλη με έντονη τη Ρωμαϊκή, όσο και τη Μουσουλμανική παράδοση του παρελθόντος της. Η δική μου έκθεση, μαζί με τις φωτογραφίες που τράβηξα, αφορούσε γενικότερα  τη Caesaraugusta, δηλαδή τη ρωμαϊκή πόλη που ίδρυσε o Ρωμαίος αυτοκράτορας Καίσαρ Αύγουστος, που  προϋπήρξε της  Σαραγόσσα, καθώς  και τα οικοδομικά και άλλα  κατάλοιπα αυτής της πόλης (αγορά, λιμάνι, θέατρο, τείχη, κεραμικά όστρακα κ.λπ.) και που σκοπεύω να ανεβάσω κάποια άλλη στιγμή στο blog μου (psychogioublogspot.com): "Παλιές και νέες ιστορίες. Ταξιδιωτικά-περιηγητικά".   

 

Επάνω: χάρτης της ρωμαϊκής Caesaraugusta, στη νότια όχθη του ποταμού Ebro, μέσα στη σύγχρονη Zaragoza. Διακρίνεται η θέση του χριστιανικού ναού της Pilar (Μάρτιος 2007)

Κάτω: χάρτης της διαδρομής μας στη Caesaraugusta  με βάση τις μαρτυρίες Λατίνων συγγραφέων (Μάρτιος 2007)



  Νuestra Señοra del Pilar

 Κομμάτι αυτής της έκθεσης, εδώ στην ελληνική γλώσσα, αποτελεί το παρακάτω κείμενο. Aφορά τη Νuestra Señοra del Pilar στη Σαραγόσσα (Zaragoza) της Αραγωνίας (Aragon), στην Ισπανία, την περιγραφή του ναού και τις σκέψεις που μου δημιούργησε επιτόπου η λατρεία της Pilar (με κάθε επιφύλαξη, αφού οι σκέψεις αυτές βασίζονται μόνο στην ξενάγηση των δύο Ισπανίδων συνοδών της ομάδας μας, και στις γνώσεις μου από τη δική μου έρευνα για την Μητέρα, χωρίς να προσφύγω τότε σε άλλα διαβάσματα), εμπλουτισμένο με περισσότερες φωτογραφίες μου απ' όσες μπήκαν στην άγγλική έκδοση του κειμένου

Η περιηγητική ομάδα πλησιάζει  το ναό της Νuestra Señοra del Pilar από κεντρικό δρόμο της σύγχρονης πόλης, μέσα την αρχαία Caesaraugusta (Μάρτιος 2007)

Παρόλο που δεν προβάλλεται από τους Σαραγοσιανούς ως τέτοιο ακριβώς αρχιτεκτονικό μνημείο, προσωπικά θέλω να εντάξω  στα ρωμαϊκά, κατά ένα τρόπο, ίχνη της Zaragoza και το ναό της Νuestra Señοra del Pilar. Και μάλιστα ως το κύριο μνημείο θρησκευτικού συγκρητισμού, ένα ιερό κτίσμα όπου συνδέονται σήμερα ζωντανά, μέσω της λατρείας προς την Νuestra Señοra del Pilar, η ελληνο-ρωμαϊκή παγανιστική θρησκεία με την Καθολική Χριστιανική  και έμμεσα όλες οι ιστορικές περίοδοι της πόλης. 


Επάνω,  ο ναός Basilica de Νuestra Señοra del Pilar, αφιερωμένος στην Παρθένο Μαρία  και κάτω, οι τρούλοι και τα καμπαναριά του (Μάρτιος 2007)


Η πλατεία όπου ο Ναός της Νuestra Señοra del Pilar (αριστερά). Στο βάθος ο Al Seo, o καθεδρικός ναός της Σαραγόσα (Μάρτιος 2007)

O μεγαλοπρεπής, τεράστιος ναός της Νuestra Señοra del Pilar, σε ρυθμό μπαρόκ βασιλικής, δεσπόζει στο κέντρο της πόλης, ακριβώς πάνω στη νότια όχθη του ποταμού Ebro, δίπλα στη θέση όπου το  πρώην ρωμαϊκό ποτάμιο λιμάνι αλλά και στην πέτρινη γέφυρα που τα θεμέλιά της ανήκουν στη ρωμαϊκή περίοδο. 

 

Eπάνω o ναός της Νuestra Señοra del Pilar πάνω στη νότια όχθη του ποταμού Ebro, από τα δυτικά, και η  πέτρινη γέφυρα. Κάτω ο ίδιος ναός, από ανατολικά (Μάρτιος 2007)


Θεωρείται ότι η χριστιανική εκκλησία χτίστηκε πάνω σε ρωμαϊκό ναό που ήταν στο χώρο της ρωμαϊκής αγοράς, αφιερωμένο πιθανόν στη λατρεία της Αφροδίτης (Venus), με ό, τι αυτή η λατρεία και ο σχετικός μύθος συνεπάγεται. Κατά λέξη η ονομασία του χριστιανικού ναού Νuestra Señοra del Pilar,  αφιερωμένου στην Παρθένο Μαρία, Μητέρα του Χριστού, σημαίνει: η Κυρά μας της Κολώνας

 Ανάγλυφη αναπαράσταση της ιερής κολώνας πάνω στην οποία ακουμπάει το μικροσκοπικό άγαλμα της βρεφοκρατούσας Κυράς (-Παρθένου Μαρίας), ανάμεσα σε ουράνια σώματα και αγίους και με με τα πλήθη των πιστών να την προσκυνούν, στο κέντρο του νότιου τοίχου της βασιλικής της Νuestra Señοra del Pilar (Μάρτιος 2007)

Ο ναός περιέχει αρκετά παρεκκλήσια εξαιρετικής μπαρόκ τεχνοτροπίας, αφιερωμένα σε μεμονωμένους αγίους της Καθολικής Εκκλησίας ή στην Παρθένο και τον Χριστό. Ένα από αυτά, ξυλόγλυπτο, είναι αφιερωμένο στην Παρθένο Μαρία και καταλαμβάνει σχεδόν όλο το ανατολικό τμήμα της τεράστιας αυτής εκκλησίας, χτισμένης σε ρυθμό βασιλικής (basilica). Εδώ η Παρθένος Μαρία παριστάνεται ως μικρό σχετικά  (περίπου 0,30 cm) αγαλματίδιο από μέταλλο. 

Πάνω εσωτερικό  του ναού και κάτω η κόγχη με το λατρευτικό άγαλμα της Νuestra Señοra del Pilar


Την  αναπαριστά σαν όρθια  γυναικεία μορφή με ποδήρη ενδύματα που κρατά  αριστερά  από το στήθος της, αγκαλιά,  τον μικρό Χριστό. Τα πρόσωπα της Παρθένου και του Χριστού είναι μαύρα. Στο φόντο αυτού του διττού «μαύρου» αγάλματος μητέρας-γιου υψώνεται ένα ακτινωτό χρυσό φωτοστέφανο που πλαισιώνει όλο το σώμα της Παρθένου και του Χριστού,  με το κέντρο του κύκλου του πίσω από το κεφάλι της Παρθένου. Το σύνολο του αγάλματος και του φωτοστέφανου μαζί είναι στερεωμένα στην κορυφή μιας μαρμάρινης (αλάβαστρο;)  κολώνας, υπέρ-πολλαπλάσιας σε μέγεθος, δηλαδή  δυσανάλογα μεγαλύτερης από το άγαλμα της Παρθένου, ωσάν η Κολώνα ν’ αποτελεί το κύριο αντικείμενο της λατρείας και όχι το μικροσκοπικό άγαλμα. H κολώνα περιβάλλεται στο πάνω μέρος της και από ένα είδος "φούστας" που της δίνει κάτι σαν ανθρωπόμορφη υπόσταση. 

 
Η Νuestra Señοra del Pilar
 
Από αυτή την ιερή κολώνα (pilar στην Ισπανική) που θεωρείται ότι συμβολίζει τον αρχαίο λατρευτικό κίονα του ρωμαϊκού ναού, πήρε συνεκδοχικά το όνομά του ο χριστιανικός ναός  όσο και η ίδια η Παρθένος Μαρία: Basilica de Νuestra Señοra del Pilar. Κατ’ ακολουθία το Pilar, ως μετωνυμία της Παρθένου Μαρίας, είναι κοινότατο βαπτιστικό όνομα στην Αραγωνία τουλάχιστον (σκέτο Pilar ή σπανιότερα ως Maria Pilar, εξού και το όνομα αμφότερων των Ισπανίδων ξεναγών μας, Pilar).  Κατά την επίσκεψή μας είδαμε  γονείς, κυρίως μητέρες,  με μωρά και μικρά παιδιά στην αγκαλιά να προσέρχονται  στο παρεκκλήσι της Pilar και να τα παραδίνουν στον ιερέα προκειμένου να τ’ ακουμπήσει στην ιερή κολώνα  της Μητέρας Pilar γιατί θεωρούν ότι παίρνουν  δύναμη και υγεία.

Ιερέας κρατάει ένα παιδί και το περιφέρει εμπρός από το άγαλμα της Νuestra Señοra del Pilar  
 Ο αυθεντικός, αρχαίος λατρευτικός κίονας θεωρείται πως είναι ενσωματωμένος  μέσα στον δυτικό τοίχο αυτού του παρεκκλήσιου. Πράγματι, στο πίσω μέρος αυτού του τοίχου, σε ένα μικρό οβάλ άνοιγμα πλαισιωμένο με μπρούτζινη κορνίζα, διακρίνεται ένα κομμάτι παλιάς πέτρας που λέγεται πως ανήκει σε αυτό τον αρχαίο κίονα (φωτ. αρ). Πλήθος πιστών που συρρέουν ακατάπαυστα στον περίφημο ναό, αφού προσκυνήσουν από απόσταση το άγαλμα της Παρθένου- del Pilar  έρχονται και  ασπάζονται  εκ του σύνεγγυς αυτή την αρχαία πέτρα-pilar.

 Η οβάλ κορνίζα που περικελίει το κομμάτι του αρχαίου κίονα (pilar) που προσκυνούν οι πιστοί

Είναι γνωστή η λατρεία κιόνων σε αντικατάσταση αγάλματος κάποιου θεού, ως ανεικονικό  υποκατάστατό του, από την αρχαία ελληνική και τη ρωμαϊκή θρησκεία και άλλες αρχαίες θρησκείες (από την αρχαία Ελλάδα βλ. το ναό Επικούρειου Απόλλωνα στις Βάσσες Φιγαλείας, τον Αμυκλαίο Απόλλωνα στις Αμύκλες της Σπάρτης κ. ά.). Φαίνεται λοιπόν ότι στον αρχαίο ρωμαϊκό ναό υπήρχε ένα τέτοιο είδος  κιονολατρείας. Από την άλλη γνωρίζουμε από τις σχετικές μελέτες ότι η διαδεδομένη στη Δύση, με πολλά παραδείγματα και στο χώρο της Ισπανίας, «μαύρη»  απεικόνιση της Παρθένου αποτελεί εικονική επιβίωση της λατρείας προς την Μητέρα των Θεών,  την  «μέλαινα», χθόνια Μεγάλη Μητέρα του Κάτω και του Απάνω Κόσμου (Κυβέλη, Ίσιδα, Δήμητρα κ.λπ.)

Αναπαραστατικές συμβολικές εκδοχές  της "Μαύρης"  Παρθένου (στο άκρο δεξιά η "Pilar") σε αγαλματίδια, μέσα σε βιτρίνα μαγαζιού τουριστικών ειδών (Σαραγόσσα, Μάρτιος 2007)

Το ότι εικάζεται ότι ο ρωμαϊκός ναός στη θέση του οποίου χτίστηκε η χριστιανική βασιλική στη Zaragoza ήταν αφιερωμένος στην θεά της γονιμότητας και του έρωτα, την Αφροδίτη (Venus, αφιέρωση ταιριαστή και με τον αγοραίο έρωτα, που κατά κανόνα ενδημεί στους χώρους γύρω από τα λιμάνια), ταιριάζει με τη λατρεία προς την Μεγάλη Μητέρα, μια από τις όψεις της οποίας ήταν και η θεά Αφροδίτη. 
Πέραν του μαύρου χρώματος εξάλλου, η λατρεία προς τη Señοra del Pilar  φαίνεται ότι ανακρατάει και εκστατικά στοιχεία της μυστηριακής λατρείας της Μεγάλης μητέρας-Αφροδίτης και της λατρείας του Άδωνη-Άττι, στο πρόσωπο του θνήσκοντος Χριστού: την Μεγάλη Παρασκευή (Good Friday). Με το «θάνατο» του Χριστού, κάποια ομάδα ανδρών πιστών μεταφέρει σε πομπή στους δρόμους της Zaragoza το είδωλο/άγαλμα της «Mater Doloroza» (Θρηνούσας Μητέρας) εναλλάξ με άλλα μέλη αυτής της ομάδας, οι οποίοι σε ένδειξη μετάνοιας για τα αμαρτήματά τους, ακολουθούν με τα πρόσωπα σκεπασμένα με κωνοειδείς μάσκες-κουκούλες, ενώ ταυτόχρονα αυτό-μαστιγώνονται μέχρι να ματώσουν, υπό τους οργιώδεις ήχους χιλιάδων τυμπάνων. 

Η  "Θρηνούσα Μητέρα" (Mater Doloroza) στο παρεκκλήσι της, μέσα στο ναό της Νuestra Señοra del Pilar
Τέτοια πρόσωπα, ρόλοι και δράσεις παραπέμπουν στους περίφημους «Galli», μαρτυρούμενους μέχρι και αρκετούς μετά τον Μέγα Κωνσταντίνο χριστιανικούς αιώνες. Ήταν ομάδες θρησκόληπτων ανδρών, ακόλουθων των πομπών της Μεγάλης Μητέρας, οι οποίοι προέβαιναν σε τέτοιου είδους ακραίες, εκστατικές ενέργειες λατρείας με αυτο-μαστίγωση, μέχρι και με αυτο-ευνουχισμό. O μεγάλος Αραγωνέζος ζωγράφος Goya, που έζησε μεγάλο μέρος της ζωής του στη Zaragoza, έχει απεικονίσει αυτή τη σκηνή σε έναν από τους πίνακές του. 

 Πίνακας του Goya, όπου απεικονίζονται τα δρώμενα της Μ. Παρασκευής  (πηγή: Jose Manuel Pita Andrade, Goya. Work, Life, Dreams, Silex, 1989, σ. 161)

Την απεικόνιση αυτή  είδαμε  και σε  έκθεση από γκραβούρες του μεγάλου ζωγράφου  όταν σε μια από τις περιηγήσεις επισκεφθήκαμε τη γενέτειρά του Fuendetodos

 Το σπίτι-μουσείο όπου γεννήθηκε ο Γκόγια, στο Fuendetodos (Μάρτιος 2007).

Την τελευταία  μάλιστα μέρα της παραμονής μου στη Zaragoza, την Κυριακή των Βαΐων των Καθολικών (Palm Sunday), είδα  την έναρξη αυτών των γιορτών της Εβδομάδας των Παθών (Good Week). Τα μέλη της εκστατικής ομάδας των ακολούθων της  Θρηνούσας Μητέρας Μαρίας  είχαν συγκεντρωθεί  στην πλατεία της el Pilar με σημαίες και υπό τον ήχο των τυμπάνων κήρυξαν την αρχή της Μεγάλης Εβδομάδας. 

Έναρξη των δρώμενων της Μ. Εβδομάδας (Μάρτιος 2007)

 Παράλληλα, τα μαγαζιά γύρω από την πλατεία της Pilar είχαν στολίσει συμβολικά τις βιτρίνες τους με στοιχεία αυτής της λατρείας  (τύμπανα κ.λπ.) καθώς και με φωτογραφίες με σκηνές από τον εορτασμό περασμένων χρόνων. 



Βιτρίνες στην πλατεία και τους δρόμους γύρω από το ναό της Pilar


Μια από τις σκηνές που είδα, περιλαμβάνει και εναπόθεση τόσο μεγάλου πλήθους  λουλουδιών στο άγαλμα της Señοra del Pilar που στήνεται επί τούτου στην πλατεία (όμοιο με αυτό στο εσωτερικό του ναού), που σχηματίζεται  ολόκληρος λόφος από αυτά.


Σωρός από λουλούδια στα πόδια της Pilar, προσφορές των πιστών

Η μεγάλη παραγωγή της Aragon σε σιτάρια και εν γένει δημητριακά, που αποτελούν λόγω κλίματος και γεωμορφολογίας  το κύριο αγροτικό της προϊόν, φαίνεται να συναινεί και εδώ στην αρχαιότατη  λατρεία της μεγάλης Μητέρας, ως «πότνιας σίτου» (λατρείας έντονης σε ολη την Ισπανία εξάλλου, βλέπε και το τεράστιο άγαλμα της Κυβέλης πάνω σε άρμα που σέρνουν λιοντάρια σε κεντρική πλατεία της Μαδρίτης), που επί Χριστιανισμού φαίνεται ότι πέρασε στο πρόσωπο της Παρθένου Μαρίας. Άλλες εποχικές τελετουργίες έκστασης σε χωριά της Aragon, όχι μακριά από τη Ζaragoza, στη γιορτή του ΄Αη Γιάννη κατά τις θερινές τροπές του Ήλιου που μας ανέφερε η ξεναγός μας Pilar-1, φαίνεται ν’ αναδεικνύουν μια ευρύτερη παράδοση στη λατρεία της Μεγάλης Μητέρας σε όλη την ευρύτερη περιοχή.
 Η πίστη και η λατρεία προς την Pilar δεν είναι εμφανής μόνο μέσα στο ναό αλλά με ένα έμμεσο τρόπο κατακλύζει και όλους τους χώρους γύρω από την τεράστια πλατεία. Όλα τα τουριστικά μαγαζιά από την πλατεία της Pilar έως και την plaza de Spania, που πωλούν αναμνηστικά από την Aragon και την Ισπανία εν γένει (βεντάλιες, μαντίλες, καστανιέτες, χορευτές Flamenco κ.λπ.) δίνουν το κύριο βάρος και σε λατρευτικά μικρά ή μεγαλύτερα αγάλματα της Παρθένου, του Χριστού, των Αγίων, όπως συνηθίζεται στη Δυτική Καθολική Εκκλησία, αλλά κυρίως σε αυτά   της Señοra del Pilar.



Βιτρίνες στην πλατεία και τους δρόμους γύρω από το ναό της Pilar  (Μάρτιος 2007)

 Χιλιάδες αγαλματάκια με την ιερή Κολώνα και την Παρθένο με τον Χριστό  στην κορυφή της στολίζουν τις βιτρίνες, φτιαγμένα από διαφορετικά υλικά (μάρμαρο, μέταλλο, ύφασμα, πλαστικό) και σε διαφορετικά μεγέθη για τους ντόπιους, που τα τοποθετούν στο εικονοστάσι του σπιτιού τους αλλά και σαν αναμνηστικά για τους ξένους. 

 Η κρεββατοκάμαρα του Goya στο σπίτι στο Fuendetodos, με το αγαλματάκι της Pilar στο εικονοστάσι, στο βάθος  (Μάρτιος 2007)

Επίσης η συμβολική αυτή αναπαράσταση είναι επιζωγραφισμένη  και σε κάθε είδους αντικείμενα, συχνά άσχετα με τη λατρεία: κηροπήγια, τασάκια, πιάτα, μπουκάλια, μανικετόκουμπα, ανοιχτήρια μπουκαλιών, περιτύλιγμα γλυκών κ.ά., σε αριθμό και ποικιλία που ξεπερνάει  κάθε φαντασία και που αναδεικνύει κατά τη γνώμη μου μια σχεδόν παγανιστική  μορφή λατρείας προς την Pilar αλλά και την τοπική εμπορική εκμετάλλευση της πίστης προς την Αυτήν μέχρις υπερβολής.


 
 
Απει
 Αναμνηστικά αντικείμενα για ντόπιους και τουρίστες με απεικονίσεις της Pilar
 
Ένα άλλο δείγμα της εν λόγω λατρείας  αποτελούν οι πολύχρωμες μεταξωτές κορδέλες με το όνομα της Pilar υφασμένο ή τυπωμένο πάνω τους. Τις προμηθεύονται οι πιστοί και οι επισκέπτες έναντι προαιρετικού μικρού αντίτιμου μέσα από το ναό (βλ. φωτ.).  Οι Σαραγοσιάνοι τις  έχουν   σαν φυλαχτό που θα τους φέρει τύχη ενώ τις κρεμούν και στον καθρέφτη των αυτοκινήτων για προφύλαξη από το «κακό μάτι» και για προστασία από ατυχήματα...

Κορδέλες αποτρεπτικές κακού, που πωλούνται μέσα στο ναό της Pilar (Μάρτιος 2007)

(ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ) ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:


BAYARD Jean-Pierre, 2001, Déesses mères et Vierges noires. Répertoire des Vierges noires par department,  Editions du Rocher, Μοnaco.
BORGEAUD Philippe, 1996, La Mère des dieux: De Cybèle à la Vierge Marie,  EDITIONS DU SEUIL, Raris.
BURKERT Walter, 1979, Structure and History in Greek Mythology and Ritual, University of Callifornia Press, Berkeley-Los Angeles-London. .
HANI Jean, 1995,  La Vierge noire et le mystère marial, Guy Trédaniel. Ed. de  la Maisnie, Paris.
DURAND-LEFEBVRE Marie, 1937,  Etude sur l’origine des Vierges Νoires, G. Durassié & Cie, Paris.
ΨΥΧΟΓΙΟΥ Ελένη,  «Μαυρηγή» και Ελένη. Τελετουργίες θανάτου και αναγέννησης, Ακαδημία Αθηνών, Δημοσιεύματα Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας, αρ. 24, Αθήνα 2008.

No comments:

Post a Comment