Sunday, January 27, 2013

Νεοελληνική μυθολογία. Στα ίχνη της Ελένης/Αγιαλένης, τα τραγούδια: ...H υφάντρα "Αλεξαντριανή" Ελένη (Πέτρα Μεσσηνίας) Ritual songs about "Helen" , Messinia Greece






Η υφάντρα Αλεξαντριανή Ελένη, η "θεοσκοτωμένη"


[Απόσπασμα από το βιβλίο  Ελένη Ψυχογιού, «Μαυρηγή» και Ελένη. Τελετουργίες θανάτου και αναγέννησης, Ακαδημία Αθηνών, Δημοσιεύματα Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας αρ. 24, Αθήνα 2008, σ. 66-79. (http://www.kentrolaografias.gr/default.asp?TEMPORARY_TEMPLATE=10&image=/media/gallery/high/2232/images/big/eksofyllo_ghs.jpg, βλ. και http://fiestaperpetua.blogspot.gr/2013/01/blog-post.html,  http://fiestaperpetua.blogspot.gr/2014/10/blog-post_14.html, http://fiestaperpetua.blogspot.gr/2014/06/blog-post.html).
Φυσικά το παρακάτω αποσπασματικό κείμενο αποκτά το ολοκληρωμένο νόημά του στο πλαίσιο του συνόλου του παραπάνω βιβλίου από το οποίο το αποσπώ για την παρούσα χρήση (και μάλιστα στο πλαίσιο των άλλων τραγουδιών που αφορούν την Ελένη όσο και του θανάτου και της "Μαυρηγής"), αλλά πιστεύω ότι αποκτά ενισχυμένη σημασία συνδυαστικά και σε διαλεκτική ανάγνωση με τα ταξιδιωτικά-εθνογραφικά ημερολόγια που δημοσιεύονται εδώ, στα blog μου, που μου δίνουν και τη δυνατότητα δημοσίευσης πολλών φωτογραφιών, χαρτών και άλλων τεκμήριων (βλ. συνδυαστικά και το post για το τραγούδι "Λιμάζαγας και Ελένη").
Για τις πλήρεις βιβλιογραφικές αναφορές των συγγραφέων, συλλογέων κ.λπ. όπου παραπέμπω στις υποσημειώσεις, βλέπε στο βιβλίο από όπου το παρόν αποσπασματικό κείμενο, το οποίο είναι διαθέσιμο και σε online έκδοση στην ιστοσελίδα: kentrolaografias.gr , το έργο, οι εκδόσεις.
Εδώ αναδημοσιεύω το απόσπασμα με κάποιες διορθώσεις και προσθήκες].
Οι φωτογραφίες είναι της γράφουσας, εκτός κι αν αναφέρεται διαφορετικά.
Συνιστώ και την ανάγνωση των υποσημειώσεων, γιατί αποτελούν "παράλληλο Κείμεινο" και όχι απλά βιβλιογραφικές παραπόμπές.


Χάρτης στα σύνορα των νομών Μεσσηνίας, Ηλείας και Αρκαδίας (στο κέντρο),  με επίκεντρο την αρχαία Φιγάλεια και το ναό  του Επικούρειου Απόλλωνα στις Βάσσες, όπου έχει καταγραφεί 
(και) από τον Β. Μαστραγγελόπουλο το τραγούδι της "Αλεξαντριανής/Ελένης". 
Σε κύκλο οι αρχαιολογικοί χώροι όπου στην ίδια ευρύτερη περιοχή υπάρχουν τοπωνύμια και ξωκλήσια της "Αγιαλένης"

Όπως γίνεται φανερό και από τα άλλα σχετικά με την «Ελένη»  post που έχω αναρτήσει σε αυτό εδώ το blog μου, όσο και από τα σχετικά μου δημοσιεύματα, ξεκίνησα την έρευνά μου τόσο  από αυτο-αναφορικό ενδιαφέρον λόγω του βαπτιστικού μου ονόματος, όσο και από τα προσωπικά μου βιώματα σχετικά με αυτό, αλλά κυρίως από τη μελέτη  του θησαυρού  των καταγραμμένων τραγουδιών στο αρχείο του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών (ΚΕΕΛ) από όλο τον ελληνικό χώρο, ενώ παράλληλα κατέγραφα συμμετοχικά τραγούδια και τελετουργίες κατά την επιτόπια έρευνα κυρίως στην Πελοπόννησο στην 35χρονη θητεία μου σε αυτό το ερευνητικό κέντρο. Ερέθισμα για την περαιτέρω έρευνα του θέματος υπήρξε το ότι παρατήρησα πως στη νεοελληνική προφορική παράδοση υπάρχει, συγκριτικά με άλλα γυναικεία ονόματα, ένα ιδιαίτερα μεγάλο πλήθος τραγουδιών που αφορούν το όνομα Ελένη. Καθώς αυτό που ονομάζουμε «δημοτικό» τραγούδι είναι εν πολλοίς τελετουργικά μουσικά κείμενα που στην πλειονότητά τους επιτελούνται σε θρησκευτικό πλαίσιο, θέλησα κατόπιν της διαπίστωσης για την έντονη παρουσία της Ελένης να μελετήσω συγκριτικά μέσα από πλήθος τραγουδιών το είδος των μοτίβων και των μυθικών επεισοδίων όπου εντάσσεται το όνομά της και κατ’ επέκταση των τελετουργικών επιτελέσεων που την αφορούν άμεσα ή έμμεσα, για να ανιχνεύσω ποια, ίσως, συγκεκριμένη, και δη θρησκευτική,  αφήγηση την αφορά. Μετά από μακρόχρονη έρευνα στα τραγούδια της και από την επιτέλεσή τους στις όποιες εποχικές τελετουργίες αυτά εντάσσονται, με τις  χωροταξικές, συμβολικές, επιτελεστικές, κοινωνικές όσο και παραγωγικές συνδηλώσεις αυτών των τελετουργιών, κατέληξα κριτικά στο συμπέρασμα ότι η Ελένη δομείται αφηγηματικά και ως ιερό ον του μεταφυσικού, κυρίως ως κόρη-νύφη.  Την ανίχνευσα δηλαδή  να αναδεικνύεται ως σεληνιακή, υδροχαρής,  βλαστική θεϊκή θηλυκή μορφή, που σχετίζεται μοιραία με τη γονιμότητα, τη ζωή και το θάνατο, ως μεταφορική προσωποποίηση της αμφίσημης, μητρικής, βλαστικής και αναγεννητικά ολέθριας θεϊκής Γης-Μαυρηγής[1]


Thursday, January 10, 2013

Νεοελληνική μυθολογία. Στα ίχνη της "Ελένης/Αγιαλένης", τραγούδια: "Ελμαζαγας και Ελένη" (Λιβάρτζι Καλαβρύτων)






Πρώτη δημοσίευση: Ελένη Ψυχογιού, 2004, «Η εθνοτική ετερότητα ως δήλωση μεταφυσικής παρουσίας στα τελετουργικά τραγούδια: Ελμάζαγας και Ελένη», στο Θανάσης Φωτόπουλος (επιμ.), Arab and Islamic World. History, Culture, Relations with Hellenism (Πρακτικά, 1st International Congress of Oriental and African Studies, Λάμπεια Ηλείας, 19-21 Σεπτ. 2003), Journal of Oriental and African Studies 13, σ.  233-276. Βλ. και http://www.kentrolaografias.gr/default.asp?TEMPORARY_TEMPLATE=10&image=/media/gallery/high/2232/images/big/eksofyllo_ghs.jpg)

(Η παρούσα έκδοση με προσθήκες και φωτογραφίες τραβηγμένες από την γράφουσα, εκτός αν αναφέρεται διαφορετικά. Συνιστώ και την ανάγνωση των υποσημειώσεων, γιατί αποτελούν παράλληλο συν-κείμενο και όχι απλά συντομογραφίες βιβλιογραφκών παραπομπών.

Η εθνοτική ετερότητα ως δήλωση μεταφυσικής παρουσίας  στα τελετουργικά λατρευτικά τραγούδια: "Ελμάζαγας και Ελένη" [1]


Χάρτης της Ηλείας βόρεια του Αλφειού και μέρους της Αχαίας με τις κύριες τοποθεσίες που αναφέρονται στο παρακάτω κείμενο
Σε κύκλο, στο κέντρο της εικόνας και προς τα δεξιά,  σημειώνονται τα χωριά Λιβάρτζι, Λαμπεία (Δίβρη), Τριπόταμα  (αρχαία Ψωφίς) καθώς και (χειρόγραφα) η θέση περίπου του ξωκλησιού του αγ. Κωνσταντίνου και της "Διακότρουπας". Κάτω αριστερά σημειώνεται η Μυρτιά και η μονή Σκαφιδιάς


Οι «άλλοτροι» άλλοι
Η ατομική όσο και η όποια συλλογική πολιτισμική ταυτότητα στην εκάστοτε τοπική και ιστορική συγκυρία για να υφίσταται, προσδιορίζεται πάντοτε σε σχέση με το «άλλο» ή τους συγκεκριμένους «άλλους», την ετερότητα[3]. Είναι γνωστό πως μέσω της  προφορικής παράδοσης εκφράζεται και αναπαράγεται  παιδευτικά και μυητικά η «πολιτισμική ταυτότητα»,  η κωδικοποιημένη και αναμεταδιδόμενη κοινωνική εμπειρία, οι αξίες, η μνήμη, οι νόρμες.  Στο   συλλογικό φαντασιακό, οι αντιλήψεις για την ετερότητα (άρα και την ταυτότητα) δομούνται  στις αναπαραστάσεις μέσα από τα  παραμύθια, τους μύθους, τις παραδόσεις, τις παροιμίες, τα τραγούδια και λοιπά[4]. Η όποια ατομική ή συλλογική ετερότητα συμπυκνώνει  το κοινωνικά και πολιτισμικά «άλλο» ή το αλλότριο, το ξένο, το «απ’ όξω»  και  δεδομένων των συγκεκριμένων ξενοφοβικών αντιλήψεων που δομούνται στα άτομα ή τις ομάδες μέσα στα εκάστοτε κοινωνικά, θεσμικά/εξουσιαστικά  και ιστορικά συμφραζόμενα, η όποια αρνητική φόρτιση της εθνοτικής, θρησκευτικής  και άλλης ετερότητας ταυτίζεται μεταφορικά με τον ιερό φόβο για το  μεταφυσικό, το υπερφυσικό. Έτσι στις αναπαραστάσεις τα μυθικά πρόσωπα του «έξω κόσμου»  αποκτούν έμφυλα ξενικά, εθνοτικά ή θρησκευτικά  «αλλότρια», και ενίοτε βίαια, χαρακτηριστικά και ιδιότητες[5]